گفتمان زاگرس: گذرگاه مرزی مهران در ۸۵ کیلومتری ایلام و ۲۳۰ کیلومتری بغداد، پس از سرنگونی رژیم پیشین عراق، به یکی از مهمترین دروازههای مرزی غرب کشور بدل شد و نقشی کلیدی در دادوستدهای ایران و عراق ایفا میکند؛ اما صادرکنندگان ایرانی در این مسیر با دشواریهای بسیاری روبهرو هستند.
مرز مهران در استان ایلام به دلایل گوناگون دارای موقعیت راهبردی و برتریهای چشمگیری برای بازرگانی ایران و عراق است که از جمله آنها میتوان به کوتاهترین مسیر تا کانونهای اقتصادی بهویژه در مرکز و جنوب عراق از جمله «بغداد»، «کربلا»، «نجف»، «کوت»، «العماره»، «ناصریه» و حتی «بصره» اشاره کرد که به کاهش هزینههای جابهجایی و زمان انتقال کالا میانجامد.
همچنین نزدیکی این مرز به جایگاههای مذهبی عراق، آن را به مسیری مهم برای زائران ایرانی بدل کرده که این موضوع خود زمینهای برای خدمترسانی و فعالیتهای اقتصادی وابسته پدید آورده است.
گستره وسیعی از کالاهای ایرانی از جمله مصالح ساختمانی، فراوردههای کشاورزی و غذایی، لوازم خانگی و صنعتی از این مرز به بازار پررونق عراق سرازیر میشود و با توجه به ساخت و گسترش زیربناهای این کشور در سالهای اخیر، طرحهایی برای بهسازی زیرساختهای گمرکی و ترانزیتی( حمل و نقل بینالمللی کالا) در مرز مهران اجرا شده که هدف آن آسانسازی و شتاببخشی در آمدوشد کالا و مسافر است.
دشواریها و گرههای پیش روی صادرکنندگان
اما با وجود این برتریها، فعالان اقتصادی و صادرکنندگان در مرز مهران با موانع و گرفتاریهای فراوانی دستوپنجه نرم میکنند.
کمبود و نامناسب بودن زیرساختهای گمرکی، پیچیدگی و نوسان شیوهنامهها، دشواریهای لُجستیکی و حملونقل، و روندهای دیوانی و طولانیشدن رسیدگیها، از جمله این موانع است که برای بازرگانانِ دو سوی مرز، افزایش هزینههای سربار و کاهش سودآوری را در پی داشته است.
مرز مهران میتواند به کانون اصلی دادوستد ایران و عراق بدل شود و دستیابی به این هدف، نیازمند توجه جدیتر به رفع موانع ساختاری، سرمایهگذاری بیشتر در ساخت زیربناهای تازه گمرکی و ترابری و همچنین هماهنگی و همکاری بیشتر میان نهادهای مسئول در دو کشور برای سادهسازی روندهای تجاری است.
نایبرئیس اتاق بازرگانی استان ایلام، مهمترین چالش پیشروی صادرکنندگان مرز مهران را سه موضوع کلیدی نبود زیرساختهای لازم، دشواریهای گمرکی عراق و بازنگشتن ارز حاصل از صدور کالا دانست.
فرزاد فیضالهی، هزینههای گوناگون دریافتی از سوی نهادهایی مانند همیاری شهرداریها، سازمان انبارها، اتاق بازرگانی، گمرک و نیز هزینههای تعیینشده توسط وزارتخانههای بهداشت و جهاد کشاورزی را از دیگر مسائلی برشمرد که همگی مایه کُندی و دشواری روند صدور کالا از مرز مهران شدهاند.
رتبهسنجی کارت بازرگانی؛ بایستهای بنیادین
وی به موضوع رتبهسنجی کارت بازرگانی پرداخت و یادآور شد: هدف اصلی از این طرح، جلوگیری از فعالیت افرادی است که بدون هیچ تعهدی، تنها به نام خود اقدام به گرفتن کارت میکنند و در عمل، حق صدور کالا را اجاره میدهند و این کار مایه خروج ارز، نپرداختن مالیات و پیدایش دشواریهای فراوان برای دولت میشود.
نایبرئیس اتاق بازرگانی ایلام با بیان اینکه برخی افراد با گرفتن کارت بازرگانی حقیقی، از نام دیگران برای کارهای غیرقانونی بهره میبرند، افزود: برای نمونه، در استان ایلام حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ کارت بازرگانی صادر شده که برخی از آنها بهصورت غیرقانونی و فقط برای فروش مجوز، گرفته شدهاند.
فیضالهی تاکید کرد: راهکار اصلی برای رویارویی با این پدیده، ایجاد یک سامانه یکپارچه و ثبت وضعیت واقعی صادرکنندگان در اظهارنامههای گمرکی است تا هر فرد با یک شناسه و رمز عبور یگانه، قابل رهگیری باشد.
وی به کاستیهای زیربنایی مرز مهران از جمله کمبود سردخانه، پارکینگ و فضای مناسب برای تخلیه و بارگیری کالا اشاره کرد و گفت: نبود این زیرساختهای استاندارد، سرمایهگذاران را با دشواری روبهرو کرده درحالیکه استانهای همسایه مانند کرمانشاه و خوزستان از داشتههای بهتری برخوردارند، مرز مهران با کمبودهای جدی دستبهگریبان است.
نایبرئیس اتاق بازرگانی ایلام با بیان اینکه دیرکرد در تخلیه کالاها گاهی به یک هفته میرسد، افزود: این دیرکرد مایه زیان سنگین صادرکنندگان شده و حجم کالای خروجی از این مرز را بهشدت کاهش داده است.
وی بیان کرد: پیشازاین ۴۰۰ کامیون از این مرز رفتوآمد میکرد که اکنون به ۱۵۰ کامیون کاهش یافته است.
فیضالهی به سختگیریهای گمرک عراق و هزینههای ویژه بر کالاهای ایرانی اشاره کرد و ادامه داد: اگرچه عراق استانداردهای ویژهای برای ورود کالا تعیین کرده اما گره اصلی در بازگشت ارز حاصل از فروش کالا است.
وی افزود: به دلیل تحریمها و نبود امکان بهرهگیری از سامانه بانکی و سوئیفت، جابهجایی بانکی با مشکل روبهرو شده و این کار از راه صرافیها و با روشهای غیررسمی انجام میشود که خود چالشبرانگیز است.
نایبرئیس اتاق بازرگانی ایلام با اشاره به اثرگذاری نرخ ارز و تعرفهها بر صدور کالا، پیشنهاد کرد: سازمان توسعه تجارت باید با بازنگری در تعرفهها و هماهنگی با نرخ ارز آزاد، زمینه را برای رونق فروش برونمرزی فراهم کند.
فیضالهی همچنین بر لزوم بهبود بستهبندی کالاهای خروجی و ارتقای استانداردهای آن برای رقابت با کالاهای سایر کشورها در بازار عراق تأکید کرد و گفت: با وجود پیشرفت گمرک عراق،هنوز در مرزهای ما برخی زیرساختهای لازم فراهم نیست.
رتبهسنجی صادرکنندگان و دشواریهای تجارت با عراق
رئیس اتحادیه صادرکنندگان استان ایلام نیز با اشاره به رتبهسنجی تازه صادرکنندگان توسط دولت، گفت: صادرکنندگانی که به بازار عراق وارد میشوند، به دلیل شرایط ویژه این کشور، باید ارز مورد نیاز خود را به نرخ آزاد در خود بازار این کشور فراهم کنند، چراکه بانک مرکزی ایران به دلیل تحریمها، ارز با نرخ ترجیحی در اختیار آنان نمیگذارد.
فرج امیدی افزود: اختلاف نرخ ارز باعث شده تا صدور کالا بهصورت ریالی برای بازرگانان بهصرفهتر باشد زیرا اگر فروش بهصورت دلاری انجام شود، قیمت تمامشده کالا افزایش یافته و توان رقابتی از دست میرود.
وی به دشواریهای گمرکی در مرز مهران اشاره و افزود: گاهی اوقات کالاهای بازرگانان ایرانی در مرز عراق بدون هماهنگی پیشین، به دلیل برخی بخشنامهها، با مشکل روبهرو میشوند و این در حالی است که کالاهای ترکیه با تعرفههای ترجیحی به عراق وارد میشوند.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان ایلام یادآور شد: طولانیبودن روند صدور مجوزها نیز مایه ماندگاری کالا در مرز و ایجاد اختلاف در وزن بار ورودی میشود.
لزوم گسترش زیرساختهای مرز مهران
امیدی با اشاره به محدودیتهای زیربنایی در مرز مهران گفت: پایانه مرزی مهران نیاز به گسترش فوری دارد و باید بخشهای گوناگونی مانند ترانزیت، بارگیری و اداری بهصورت جداگانه و استاندارد ساخته شود.
وی با اشاره به اینکه روزانه حدود ۴۰۰ کامیون برای ترانزیت به مرز مهران میآید، بیان کرد: داشتههای کنونی پاسخگوی این حجم از رفتوآمد نیست.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان استان ایلام با بیان اینکه روند رتبهسنجی صادرکنندگان زمانبر و پرهزینه است، اظهار کرد: این موضوع باعث شده بسیاری از صنایع خرد و کوچک نتوانند بهآسانی کالا صادر کنند و شاهد ریزش صادرکنندگان باشیم.
صدور کالا بر پایه نیاز بازار عراق
امیدی تاکید کرد: فرستادن کالا به عراق باید بر پایه نیازهای روز بازار این کشور باشد، نه بر پایه داشتههای داخلی و اکنون کالاهای ساختمانی مانند آهنوارها به دلیل تعرفه مناسب، سهم زیادی در بازار عراق دارند.
وی مهمترین نیاز برای رونق دادوستد در مرز مهران را ایجاد و راهاندازی شتابان منطقه آزاد تجاری دانست و گفت: با ایجاد منطقه آزاد و بهرهگیری از نیروهای بومی و کارآمد، میتوان زمینه رونق اقتصادی را در این منطقه فراهم کرد.
امیدی افزود: گسترش پایانههای مرزی و ایجاد یک مدیریت واحد در مرز مهران از دیگر نیازهای بایسته است.
استاندار ایلام نیز با بیان اینکه تاکنون نشستهای پرشماری برای بررسی دشواریهای صدور کالا از مرز مهران برگزار شده ولی نتیجه چشمگیری به دست نیامده است، تاکید کرد: دستگاههای مسئول باید دلایل حلنشدن این مسئله را بررسی و اعلام کنند.
احمد کرمی با اشاره به برخی دشواریها همچون ساماندهی انبارها و پارکینگ برای تخلیه بار در مرز مهران تاکید کرد: باید ابزارهای رفاهی و خدماتی لازم در کنار این سازهها فراهم شود تا بازرگانان و رانندگان احساس آسایش کنند، چراکه این خود به گسترش دادوستدهای مرزی کمک میکند.
وی به پیشنهاد سرمایهگذار بخش خصوصی برای ساخت انبار پرداخت و بر لزوم بررسی و کارشناسی دقیق این طرحها توسط دستگاههای ذیربط تاکید و اضافه کرد: باید الگویی برای انتقال بخشی از ترافیک از گمرک به نقاط دیگر طراحی کنیم تا تمرکززدایی انجام شود؛ بهرهگیری از ظرفیتهای موجود مانند جادههای پدافندی و زیرگذرها در این زمینه میتواند کارساز باشد.
بازنگری در صدور کارت بازرگانی و مبارزه با فرار مالیاتی
استاندار ایلام خواستار واقعیسازی آمارهای بازرگانی شد و یادآور شد: کارت بازرگانی نباید بهسادگی و به هر فردی واگذار شود.
وی بیان کرد: باید ضوابطی تنظیم شود که دارندگان کارت بازرگانی، فعالان واقعی و دارای آورده اقتصادی باشند تا از بروز پدیدههایی مانند فرار مالیاتی جلوگیری شود.
کرمی به ظرفیت بالای تعاونیهای مرزنشینان اشاره کرد و ادامه داد: این تعاونیها میتوانند نقش مهمی در رونق دادوستد مرزی ایفا کنند؛ برای حل دشواریهای آنان، باید با گمرک و وزارتخانههای مربوطه هماهنگی لازم انجام گیرد.
وی با بیان اینکه حجم کالای خروجی از مرز مهران باید به رقم چشمگیری افزایش یابد، گفت: باید انگیزه فعالان اقتصادی بیشتر و زیرساختهای لازم فراهم شود و هدف ما این است که مرزهای استان به کانون پویای تجاری بدل شوند.
مدیرکل گمرک استان ایلام در این باره اظهار کرد: از ابتدای سال جاری تا پایان آبان یک میلیارد و ۱۵ میلیون دلار انواع کالا به وزن بیش از یک میلیون و ۶۷۸ هزار تن از پایانه مرز بینالمللی مهران به عراق و دیگر کشورها صادر شده است.
سهراب کمری اظهار کرد: بیشتر کالاهای خروجی از مرز مهران شامل انواع فراوردههای پتروشیمی، کشاورزی، افزارهای نیروگاهی، مصالح ساختمانی، کاشی و سرامیک، و ساختههای فلزی و پلاستیکی است.
وی افزود: در این بازه زمانی (ابتدای سال تا پایان آبان) مجموع ترانزیت کالا از مرز مهران ۸۰ هزار و ۶۸ تن بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۲۷ درصد افزایش نشان میدهد.
کمری یادآور شد: همچنین شمار کامیونهای حامل کالاهای ترانزیتی به عراق با سه هزار و ۹۵۸ دستگاه، ۴۴ درصد رشد داشته است.
مدیرکل گمرک ایلام یادآور شد: سال گذشته یک میلیارد و ۸۱۱ میلیون دلار انواع کالا به وزن سه میلیون و ۲۲۰ هزار تن از گذرگاه مرزی مهران به عراق و کشورهای دیگر صادر شد.
وی اضافه کرد: بهطور میانگین روزانه نزدیک به ۴۰۰ کامیون حامل کالاهای صادراتی و بازرگانی پس از انجام آیینهای گمرکی از این مرز راهی عراق میشوند.
گذرگاه مرزی مهران در جنوب غربی استان ایلام، که روزگاری آوردگاه نبردهای سنگین و کانون پایداری در دوران دفاع مقدس بود، در دو دهه گذشته، مهران از یک نقطه مرزی ساده به شریان اصلی جابهجایی کالا و مسافر بدل شد.
این گذرگاه اکنون بخش بزرگی از کالاهای غیرنفتی ایران از این مسیر روانه بازارهای همسایه میشود و به عنوان امنترین و نزدیکترین مسیر خشکی به مرکز و جنوب عراق شناخته میشود.
با وجود این اهمیت راهبردی، توسعه زیربناها و سازههای پشتیبانی در این منطقه همپای رشد حجم دادوستد پیش نرفته و ناترازی میان تقاضای تجاری و ظرفیتهای موجود، همواره پاشنه آشیل این کانون اقتصادی بوده است.
تداوم جایگاه مهران به عنوان قطب اقتصادی غرب کشور، در گرو نگاهی نو و همهجانبه به نیازهای سختافزاری و نرمافزاری این گذرگاه است.
بدون شک، بازار پرشتاب عراق منتظر تعلل دستگاههای اداری یا فرسودگی ناوگان حملونقل ایران نخواهد ماند و رقبای منطقهای مترصد فرصتی برای تصاحب سهم بازرگانان ایرانی هستند.
از این رو، برونرفت از وضعیت کنونی و دستیابی به تراز تجاری مطلوب، نیازمند عزم جدی مدیران ملی و استانی برای حذف موانع زائد، تکمیل طرحهای عمرانی نیمهتمام و شفافسازی فرایندهای مالی است.
بیگمان، ساماندهی کارتهای بازرگانی و ایجاد مدیریت واحد در مرز، چرخ اقتصاد ایلام را شتاب میبخشد و با کاهش هزینههای سربار، توان رقابت کالای ایرانی را در بازارهای برونمرزی تضمین خواهد کرد.
