به گزارش گفتمان زاگرس: شهر همدان، که در آغوش دامنههای سرسبز کوه الوند آرمیده است، از دیرباز با رودها و جویبارهای فصلی خود شناخته میشده است و این جریانهای زلال که از ذوب برفها و بارشهای فصلی سرچشمه میگیرند، همچون رگهایی زنده در دل طبیعت شهر جریان داشته و به طراوت و پویایی محیط جان میبخشند.
رودها و مسیلهایی مانند دره مرادبیگ و عباسآباد از مهمترین جریانهای آبی اطراف شهر هستند که در گذشته نقش مهمی در تأمین آب، سرسبزی باغها و شکلگیری فضاهای طبیعی همدان داشتهاند و جویبارهای کوچکتر نیز در محلهها و باغهای قدیمی جاری بوده و بخشی از زندگی روزمره مردم را شکل میدادند.
با گسترش شهرنشینی، کاهش بارندگی و تغییرات اقلیمی، بسیاری از این رودها و جویبارها دچار کمآبی یا خشکی شدهاند و با این حال، این جریانهای آبی همچنان از عناصر ارزشمند طبیعی شهر همدان بهشمار میروند و حفاظت و احیای آنها میتواند نقش مهمی در حفظ محیطزیست، زیبایی شهری و آرامش شهروندان ایفا کند.
رودخانه ها شریانهایی هستند که باید نشانه حیات باشند، حالا حامل آلودگیاند و زیر بار بیتوجهی آرامآرام از نفس میافتند.
در میان رودخانههای این شهر، رودخانه آبشینه بیش از همه با نام همدان گره خورده است، رودی برخاسته از دامنههای الوند که پس از عبور از جنوب و جنوبشرق شهر، به دشتهای اطراف میریزد و بخشی از حوضه آبریز قرهچای را تشکیل میدهد.
آبشینه؛ رودی که ستون فقرات آبی همدان بود
آبشینه در گذشته نقشی کلیدی در تأمین آب کشاورزی، تغذیه سفرههای زیرزمینی و حتی تعدیل اقلیم محلی ایفا میکرد، اما امروز بهدلیل کاهش بارندگی، توسعه بیضابطه شهری و ورود پسابها، بیش از آنکه رود باشد، نشانی از یک مسیل کمرمق دارد.
علاوه بر آبشینه، همدان میزبان مجموعهای از مسیلها و رودخانههای فصلی است که از ارتفاعات الوند سرچشمه میگیرند؛ مسیل گنجنامه، دره مرادبیگ و عباسآباد از جمله این آبراههها هستند.
در روزهای بارانی و فصل ذوب شدن برف ها، این مسیرها بار دیگر جان میگیرند و نشان میدهند که الوند هنوز زنده است، اما این حیات، کوتاه و ناپایدار است؛ چرا که بخش زیادی از بستر طبیعی این رودخانهها در محاصره ساختوسازها و کانالکشیهای شهری قرار گرفتهاند.
چالشهای امروز؛ از خشکسالی تا فراموشی
کارشناسان محیطزیست معتقدند رودخانههای همدان قربانی همزمان تغییرات اقلیمی و مدیریت ناپایدار شهری شدهاند و کاهش بارشها، برداشت بیرویه از منابع آب، تجاوز به حریم رودخانهها و ورود فاضلابهای شهری، کارکرد طبیعی این جریانهای آبی را بهشدت تضعیف کرده است.
به گفته یک کارشناس منابع طبیعی، رودخانههای شهری اگرچه امروز کمآب یا فصلی هستند، اما همچنان نقش مهمی در کنترل سیلاب، تغذیه آبهای زیرزمینی و سلامت اکولوژیک شهر دارند و نادیدهگرفتن آنها، هزینههای سنگینی برای آینده همدان به همراه خواهد داشت.
ضرورت احیا؛ بازگشت آب به متن شهر
مهناز خداپرست گفت: احیای رودخانهها و مسیلهای همدان، تنها یک مطالبه زیستمحیطی نیست، بلکه ضرورتی برای تابآوری شهری به شمار میرود.
وی ادامه داد: ایجاد حریم ایمن، جلوگیری از ورود پساب، بازطراحی بسترهای رودخانهای و تبدیل آنها به فضاهای سبز و تفرجگاهی، میتواند بار دیگر پیوند شهر و آب را برقرار کند.
این کارشناس منابع طبیعی عنوان کرد: بسیاری از رودخانهها و مسیلهای همدان امروز دیگر کارکرد طبیعی خود را از دست دادهاند و در مقاطع زیادی، آنچه در بستر رودخانهها جریان دارد آب نیست، بلکه فاضلاب شهری و پسابهای آلوده است که این مساله هم از نظر زیستمحیطی و هم از منظر سلامت عمومی نگرانکننده است.
خداپرست عنوان کرد: فاضلاب، تعادل طبیعی رودخانه را ه طور کامل بر هم میزند و کاهش اکسیژن محلول، از بین رفتن جانداران آبزی، آلودگی خاک حاشیه رودخانه و انتقال آلایندهها به آبهای زیرزمینی، تنها بخشی از پیامدهاست.
وی تاکید کرد: وقتی دبی رودخانه کم است، این اثرات چند برابر میشود، چون دیگر امکان خودپالایی وجود ندارد.
همدان، شهری که تاریخش با آب گره خورده، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند نگاه دوباره به رودخانههایش است؛ رودخانههایی که اگرچه کمجان، اما هنوز امید بازگشت به جریان در آنها زنده است.
چهار رودخانه مهم همدان درگیر آلودگی فاضلاب
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان همدان با اشاره به بروز مشکلات زیستمحیطی در چهار رودخانه مهم این استان به دلیل ورود فاضلاب، گفت: این رودخانهها بهعنوان شریانهای حیاتی جریان آب در همدان از اهمیت راهبردی برخوردارند و برای ساماندهی وضعیت آنها، برنامهای جامع تدوین و اجرای پروژههای تصفیه فاضلاب با جدیت دنبال میشود.
شهرام احمدی اظهار کرد: ورود فاضلابهای شهری و پسابهای غیرمجاز به برخی رودخانههای استان، موجب بروز چالشهای جدی زیستمحیطی شده و سلامت منابع آب و اکوسیستمهای طبیعی را تهدید میکند.
وی با بیان اینکه چهار رودخانه مهم همدان در حال حاضر تحت تأثیر این آلودگیها قرار دارند، افزود: این رودخانهها نقش مهمی در پایداری منابع آبی، تغذیه سفرههای زیرزمینی و حفظ تعادل زیستمحیطی استان دارند و هرگونه آلودگی در آنها، پیامدهای گستردهای به دنبال خواهد داشت.
مدیرکل حفاظت محیط زیست همدان با تاکید بر لزوم اقدام هماهنگ دستگاههای اجرایی گفت: در همین راستا، برنامهای جامع برای کنترل، کاهش و حذف منابع آلاینده تدوین شده و اجرای پروژههای احداث و تکمیل تصفیهخانههای فاضلاب با جدیت در دستور کار قرار دارد.
وی تصریح کرد: توسعه شبکه جمعآوری و تصفیه فاضلاب، جداسازی مسیر فاضلاب از بستر رودخانهها و نظارت مستمر بر واحدهای آلاینده، از مهمترین محورهای این برنامه است که با هدف صیانت از شریانهای آبی همدان دنبال میشود.
احمدی خاطرنشان کرد: حفاظت از رودخانهها نیازمند همکاری همهجانبه دستگاههای اجرایی و مشارکت شهروندان است و محیط زیست استان با تمام توان، پیگیر اجرای این برنامهها تا رسیدن به وضعیت مطلوب خواهد بود.
جداسازی فاضلاب از رودخانهها با هدف صیانت از منابع آب شرب دنبال میشود
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان همدان با تأکید بر اهمیت حفاظت از منابع تأمین آب شرب، گفت: توسعه و تکمیل شبکه جمعآوری و دفع بهداشتی فاضلاب با هدف جلوگیری از ورود آلایندهها به رودخانههای شهری و بهرهبرداری بهینه از پساب تصفیهشده، با جدیت در دستور کار این شرکت قرار دارد.
فرهاد بختیاری فر افزود: برنامه توسعه شبکه فاضلاب از رودخانههای سطح شهر همدان همچنان ادامه دارد و یکی از اولویتهای اصلی ما، جداسازی کامل شبکه فاضلاب از رودخانهها و آبهای سطحی است تا از هرگونه آلودگی منابع آب جلوگیری شود.
وی با اشاره به اهمیت راهبردی رودخانههای شهر همدان در تأمین آب آشامیدنی اظهار کرد: هماینک بخشی از آب آشامیدنی شهر همدان از ۲ رودخانه عباسآباد و درهمرادبیک تأمین میشود که این موضوع ضرورت حفاظت از این منابع را دوچندان میکند.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان همدان ادامه داد: رودخانههای عباسآباد و درهمرادبیک از جمله منابع مهم تأمین آب شهر هستند و آب مناسبی برای تزریق به شبکه آب آشامیدنی دارند، از این رو هرگونه ورود فاضلاب یا آبهای آلوده سطحی به این رودخانهها میتواند سلامت شهروندان را به خطر بیاندازد.
بختیاریفر با بیان اینکه طرحهای جمعآوری و هدایت فاضلاب در سالهای اخیر شتاب گرفته است، تصریح کرد: در قالب این برنامهها، تلاش شده است انشعابات غیرمجاز و ورود مستقیم فاضلاب به مسیلها و رودخانهها شناسایی و مسدود شود و شبکه جمعآوری به صورت اصولی توسعه یابد.
وی خاطرنشان کرد: هماکنون بیش از ۷۹ درصد مشترکان آب و فاضلاب همدان به شبکه سراسری جمعآوری فاضلاب متصل هستند که این رقم در مقایسه با میانگین کشوری وضعیت قابل قبولی به شمار میرود، با این حال هدفگذاری ما دستیابی به پوشش حداکثری و نزدیک به صد درصدی در سالهای آینده است.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان همدان افزود: شبکه فاضلاب شهر همدان به صورت مستقیم به تصفیهخانه منتقل میشود و پس از طی مراحل مختلف تصفیه، پساب خروجی مطابق با استانداردهای زیستمحیطی در اختیار بخش صنعت قرار میگیرد.
بختیاری فر گفت: حفاظت از رودخانههای شهری نه تنها از منظر تأمین آب شرب بلکه از دیدگاه زیستمحیطی و زیباسازی شهری نیز اهمیت دارد و تکمیل طرح جداسازی فاضلاب از رودخانهها میتواند به بهبود کیفیت زیست در شهر همدان کمک کند.
وی با اشاره به شرایط اقلیمی استان افزود: با توجه به کاهش بارندگیها در سالهای اخیر و محدودیت منابع آبی، استفاده بهینه از هر قطره آب و حرکت به سمت بازچرخانی و استفاده مجدد از پساب، ضرورتی اجتنابناپذیر است و شرکت آب و فاضلاب استان این رویکرد را با جدیت دنبال میکند.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان همدان تاکید کرد: توسعه شبکه فاضلاب، ارتقای ظرفیت تصفیهخانهها و افزایش بهرهوری در استفاده از پساب، سه محور اصلی برنامههای این شرکت در افق پیشرو است و امیدواریم با تأمین اعتبارات لازم و همراهی شهروندان، بتوانیم گامهای مؤثری در مسیر پایداری منابع آب استان همدان برداریم.
رهاورد:
رودخانهها و مسیلهای همدان که روزگاری نقشی تعیینکننده در حیات شهری، کشاورزی و تعادل اکولوژیک استان داشتند، امروز زیر فشار همزمان خشکسالی، توسعه بیضابطه شهری و ورود فاضلاب، به جریانهایی کمجان و گاهی آلوده تبدیل شدهاند.
آبشینه بهعنوان نماد تاریخی پیوند همدان با آب، اکنون بیش از هر زمان دیگری نیازمند احیاست؛ احیایی که تنها یک مطالبه زیستمحیطی نیست، بلکه ضرورتی برای تابآوری شهری و صیانت از منابع آب شرب به شمار میرود.
اظهارات مسوولان محیطزیست و آبفا نشان میدهد که خطر آلودگی چهار رودخانه مهم استان، هشداری جدی برای سلامت عمومی و آینده منابع آبی همدان است؛ هشداری که پاسخ آن در توسعه شبکه فاضلاب، جداسازی پساب از رودخانهها، تکمیل تصفیهخانهها و نظارت مستمر بر منابع آلاینده نهفته است.
آنچه ضروری به نظر می رسد بازگشت آب پاک به متن شهر و بازتعریف جایگاه رودخانهها در مدیریت شهری است؛ چراکه حفاظت از این شریانهای حیاتی، نهتنها تضمینکننده امنیت آبی همدان، بلکه عاملی مؤثر در بهبود کیفیت زندگی شهروندان و پایداری زیستمحیطی نسلهای آینده خواهد بود.
